« در دورهء ناصرى مىتوانستيد مثل ساير دنياپرستان به همان روش آنان خوش‌آمدگويى كرده و مالك يك مقدار از مال و جان ايران گشته ، نام خود را مانند ديگران در سرلوحهء لعن ابدى قرار بدهيد و نيز در سلطنت مظفرى با عين الدوله بسازيد و بر ايران بتازيد ؛ ديگر اين همه حق‌گويى و بيزارى از ظلم و اظهار مردانگى و تنفر از اولياء جور ، و نشر علم و ثبات قدم و تبعيد به يزد با آن وضع ناگوار و كربت غربت لازم نبود ، خود مىدانيد خستگى در راه تربيت قوم ، نوعى از كفران و مردود غيرتمندان و حضرت جانان است ، عقل فتوى نمىدهد در وسط كار اظهار افسردگى و پژمردگى نمودن . . . » تذكرات رئيس جامع آدميت و سرزنش ملكم در اصلاح سعد الدوله مؤثر نيفتاد . ملكم در تاريخ 27 اوت 1907 ( 8 رجب 1325 ) به فريد الملك نوشت : « از مسند وزارت استعفا كردن خيلى صحيح ، اما از مجلس وكلا استعفا كردن منتهاى نامردى است ، بايد ايستاد ، گفت ، حرف حالى كرد و كار را از پيش برد . . . جناب سعد الدوله هيچ حق ندارد كه از مجلس وكلا قهر كند . . . ايران چنان موجودى را خيلى لازم دارد . . . » بالاخره سعد الدوله از آزاديخواهان بريد و به بدخواهان آزادى پيوست ، از وكالت مجلس استعفا داد و بر مسند وزارت امور خارجه نشست و از جامع آدميت طرد گرديد ، مقام ملى خود را از دست داد و سرانجام به بدنامى رفت . . . » « 1 » ديگر از شخصيتهاى بارز اين دوران ميرزا محمود خان احتشام السلطنه است كه از مروّجين فرهنگ جديد و از همكاران امين الدوله در انجمن معارف بود ( سال 1315 ) پس از آنكه به رياست مجلس انتخاب گرديد ، ملكم خان به وى تهنيت گفت و از او خواست كه در تقويت بنيان آزادى بكوشد و وكلاى تازه‌كار مجلس را به وظايف و تكاليف سنگينى كه بر عهده دارند واقف گرداند . « مجلس در دوران رياست احتشام السلطنه ، كارهاى بزرگ از پيش برد . . . از قبيل تدوين متمم قانون اساسى ، تنظيم بودجه مملكتى و تقليل حقوق محمد على شاه و شاهزادگان و تصويب قانون انطباعات كه همه در زمان رياست وى بود . . . در تمام اين موارد ، جامع آدميّت از احتشام السلطنه سخت پشتيبانى مىكرد . احتشام السلطنه كه از روشنفكران غير انقلابى بود ، با وكلاى تندرو آذربايجان و همچنين با ملايان متعصّب اختلاف اصولى داشت . . . با رويّه آنان دليرانه مخالفت مىكرد ، چون سير حوادث به سوى انقلاب رفت ، او مجبور به استعفا گرديد ، و به وزير مختارى ايران در لندن منصوب گرديد ، او در برلين بود كه محمد على شاه مجلس را برانداخت و چون خبر توپ

--> ( 1 ) . فكر آزادى ، ص 317 - 233 .